دیگر

بسمه تعالی

(( عقل گرايی ، عقل زدگی ، عقل پرستی ))

در قرن چهاردهم هجری قرار داريم ، افرادی پيدا شده اند که خود را روشنفکر و مترقی مينامند و با تقليد بی چون و چرا از غربيان خود را متمدن و با فرهنگ ميدانند و با واژه های زيبا و دلربا که در حقيقت الفاظی هستند تعريف نشده و مبهم ذهن افراد را منحرف ميکنند ، واژه هايی چون آزادی ، احترام به عقايد ديگران ، دوری از تحجر و کهنه پرستی و نوگرايی . اين افراد به شدت خود را مطيع عقل و طرفدار عقل ميشمارند ، طوری که گاهی ذهن دانشمندان اسلامی را به ياد گروه معتزله و افکار آنها در قرن دوم و سوم هجری می اندازند ، اين افراد که نام خود را عقل گرا و عاقلان مترقی ميگذارند آگاهانه يا نا آگاهانه ضربات شديدی به پيکر اسلام و افکار مسلمين ميزنند و از اشکالات و اعتراضات اهل سنت نسبت به تشيع و از ايرادات شيعيان نسبت به برادران اهل سنت خود نهايت استفاده را برده و به شکل يک جاسوس دو جانبه به طور مخربی دست به قلم ميبرند .

ميگويند عقل معيار سنجش احکام و دستورات است و کسی که خود عقل دارد ميتواند براحتی دستورات مورد نياز خود را از اسلام بگيرد و جالب است آيات و رواياتی که با عقل آنها سازگار نيست را يا به کلی رد ميکنند يا به شکل بهتری ( البته به ظاهر ) آن را از خود سلب ميکنند و خود را مصداق آن آيه يا حديث نميدانند . سوال اينجاست که اگر آيات قرآن برای عموم مردم نبود پس چرا ذات اقدس الله آنرا بعنوان کتابی که در همه زمانها و مکانها تعميم دارد به رسول اکرم نازل کرد ؟ اگر اين آيات ( به قول اين اشخاص ) برای اعراب وحشی و بی تمدن بود و اجرايش برای ما و آيندگان سعادتی بهمراه نداشت پس چطور آخرين کتاب آسمانی و کتاب آخرين دين شد . دو فرض برای اين سوال متصور است يا خدای تعالی تصميم گرفته بندگان خود را به حال خود رها کند و بعد از اعراب چهارده قرن پيش هيچ کسی را هدايت نکند و اين خلاف اصل انتباه علت العلل به معلومات خود است يا اينکه خدای تبارک و تعالی نعوذ باالله جهل داشته و نميدانسته که روزی مردمی ميآيند که با اعراب زمان حضرت رسول متفاوت هستند .

ميگويند خداوند نعمت عقل را در اختيار انسان گذاشته که احکام درست دين را برداشت کرده و به آن عمل کند پس لابد دين آنهم دين اسلام که هيچ تحريفی در اصل آن بوجود نيامده دستورات و احکام نادرست هم دارد ! جالب است مثال ميآورند و ميگويند برخی از افعال که در قرآن و اسلام برای آنها مجازات مشخص مانند حد زدن با تعداد معين يا قطع کردن دست مشخص کرده امروزه اصلاً انجام نميشوند و هيچ مجرم و تبهکاری دست به اين افعال نميزند ، خوب طبق اين نظريه چه اشکالی به اسلام وارد است . اسلام ميگويد اگر اين فعل موجود شد مجازاتش اين است اما فعل معدوم که مجازات ندارد . چه بسا اگر اين مجازات برای آن فعل در نظر گرفته نميشد امروزه شاهد انجام آن توسط مجرمين بوديم .

يا مثال ميآورند که مثلاً نگاه کردن به نامحرم به چه دليل حرام است ما از خود مطمئن هستيم و ميدانيم که با نگاه کردن به گناه نمی افتيم ، پاسخ اينست : شما که خود ادعای عقل گرايی ميکنيد کدام اصل عقلی ميگويد که کاری را انجام بده که هيچ سودی برای تو ندارد بلکه ممکن است با احتمال ضعيف برای تو ضرر هم داشته باشد ! هيچ عقل سليمی رای به انجام اينچنين فعلی نميدهد ، نگاه به نامحرم نه تنها هيچ سودی برای انسان ندارد و ترک آن به رابطه ی دو جنس مخالف به هر عنوانی آسيب نميرساند و ترک آن باعث حفظ اين رابطه از انحراف ميشود ، بلکه احتمال ضرر و به گناه افتادن هم دارد ، پس اينکار نه تنها سود ندارد بلکه احتمال ضرر هم بر آن مترتب است ، حال حکم عقل چيست؟ بايد از آن فرد پرسيد ای انسان عاقل ، عقل تو چگونه امکان پيش گويی به تو ميدهد ؟ پيش بينی آينده بدون دليل قطعی و با دليل ظنی عقلاً امری است محال پس تو چطور پيش بينی ميکنی که به گناه نمی افتی ؟

ضمناً اينگونه افراد از عقل خود کمک نميگيرند وگرنه با يک قياس ساده مشخص ميشود و علم خداوند نسبت به مخلوقش بيش از علم مخلوق نسبت به خودش است .

ذات حق ميداند که چه چيز برای ما خوب و چه چيز بد است يا اين ذات پست و در معرض نفس اماره و ملهه به اشکال ديگری که اين عقل گرايان وارد ميکند اينست که چون دين اسلام برای تمامی مردم در تمامی مکانها و زمانها صادر شده عده ای از احکام آن مربوط به ما در اين زمان و مکان نميشود ، اين نظريه کاملاً درست و بجاست و به همين دليل هم هست که تشيع خود را از تسنن برتر ميداند چون شيعه دارای فقه پويا و زنده است و احکام را به روز ميکند و بر خلاف اهل سنت که اين پويايی را بدعت و حرام ميدانند شيعه معتقد است احکام بايد به روز باشد اما نکته مهم اينست که تشخيص اينکه کدام حکم يا دستور دينی بايد در شرايط روز اجرا شود يا نه به عهده ی عامه يا هر فرد کت و شلوار پوشيده ی ليسانس گرفته ای نيست بلکه همانطور که نقشه يک برج را يک مهندس ميکشد و يک مهندس متخصص آنرا کارشناسی و تاييد نهايی ميکند ، در مسائل دينی هم اينگونه است يعنی فرد متخصص و آگاه به ابعاد و جزئيات دين ميتواند اين تشخيص را بدهد . نکته ديگر اين که اصول کلی و احکام اصلی اسلام که صراحتاً در قرآن بيان شده قابل تغيير نيست حتی اگر با عقل همخوانی نداشته باشد ، مسائلی مانند کفاره ، طهارت ، قصاص ، رفتار با کافران و ....

حال نکته اصلی اينجاست که آيا واقعاً عقل به تنهايی توانايی تاويل و تشخيص درست و کامل احکام دينی را دارد يا نه ؟ قبل از پاسخ بايد توضيحی درباره چگونگی حکم دادن عقل نسبت به درستی و نادرستی افعال اشاره کرد . حرکت عقل بدينگونه است : داده ها ---- استدلال --- نتيجه ، عقل پس از گذراندن اين سه مرحله حکم به درستی يا نادرستی ميدهد اکنون هر يک از مراحل را به تنهايی بررسی ميکنيم :

داده ها : مقداری اطلاعات بصورت داده به عقل داده ميشوند که برای عبور صحيح عقل از اين مرحله بايد داده ها شرايطی داشته باشند از جمله اينکه داده ها بايد کامل باشند زيرا داده ی ناقص باعث ميشود که عقل يا نتواند حکمی دهد يا حکمی نادرست دهد ، بطور مثال اين دو جمله را به عنوان داده ها به عقل ميدهيم : " ارشيا بزرگتر از سلمان است ، پدرام کوچکتر از مهران " ، طبيعی است که از اين دو داده عقل نميتواند هيچ نتيجه ای بگيرد ، اما موقعيت خطرناک زمانی پيش ميآيد که عقل با اطلاعات ناقص حکم کند به چيزی ، در اين حالت احتمال نادرست بودن حکم بسيار زياد است مثال ساده برای اين حالت اينست که زمانی را تصور کنيم که يک خواهر و برادر بنام مهتاب و مازيار اطلاعاتی از خود به عقل ميدهند ، فرضاً ميگويند : " مهتاب و مازيار به شدت به يکديگر علاقمند هستند ، مازيار از مهتاب بزرگتر است ، مازيار و مهتاب در افکار و سلايق بسيار به هم نزديک هستند " با اين سه داده ممکن است عقل حکم به امکان ازدواج موفق بين اين دو بدهد چون اطلاعات ناقص است و او نميداند که نسبت بين آن دو چيست .اين مثال ساده برای روشن شدن مطلب بود حال تصور ميکنيم که اطلاعاتی به عقل داده شده اما اين اطلاعات به کلی غلط يا تعدادی از آنها اشتباه است ، در حالت اول که حکم عقل مطمئناً اشتباه است و در حالت دوم هم احتمال اشتباه بسيار بالاست .

مثلاً فرض کنيد در مثال بالا اين جمله اضافه شود که مهتاب و مازيار با هم دوست خانوادگی هستند ، عقل در اين حالت با اطمينان بيشتری حکم به ازدواج بين آنها ميکند که اين اطمينان بسيار خطرناک است و غالب سفسطه های موجود مخالفان اسلام در مسئله عقل گرايی از اين صنف است .

حال از مرحله داده ها خارج شده و فرض ميکنيم که تمام داده ها صحيح و کامل هستند ، اين جا عقل به استدلال ( برهان ، قياس و ... ) ميپردازد . حال تصور کنيد در چينش اين داده ها عقل اشتباه کند و آنها را به اشتباه مرتب سازد واضح است که نتيجه غلط ميشود ، به مثال زير توجه کنيد " ماست از شير است ، شير برای اسهال مضر است ، پس ماست برای اسهال مضر است" داده های اين مسئله کاملاً صحيح بود اما چينش آنها اشتباه بود . اين دام که همان سفسطه است توسط افراد ماهری طراحی ميشود طوری که تشخيص آن برای فيلسوفان هم بسيار مشکل است .

حال فرض ميکنيم که داده ها کامل و صحيح بودند و عقل هم چينش صحيحی داشت در اينجا اين احتمال پيش ميآيد که بازهم نتيجه برای عقل تحت تاثير احساس قرار دارد و نامطلوب است و دست به تحريک آن ميزند .

پس ميبينيم حرکت عقل بسيار پر پيچ و خم و خطرناک است و ممکن است با کوچکترين اشتباهی عمارتی ويران شود ، حال بايد چه کرد ؟ بايد از عقل استفاده کرد ؟ پاسخ مثبت است بايد از عقل استفاده کرد و اساساً خداوند اين نعمت را به انسان بخشيده که از آن استفاده کند اما دين را هم بعنوان کانالی قرار داده تا عقل از راه صحيح منحرف نشود در واقع دين نقش جدول و گاردريل کنار جاده را ايفا ميکند عقل در مسير حرکت ميکند اما هر جا که خواست از مسير خارج شده و به پرتگاه نزديک شود او را آگاه ميسازد . ابتدا با تماسی چرخها با دندانه های کنار جاده متوجه انحراف ميشويم و بعد هم اگر متوجه نشديم گاردريلها جلوی سقوط ما را ميگيرند . سخنی زيبا و بسيار حکيمانه ابوعلی سينا هر چند که او فيسوف مشائی است و کاملاً به استدلالهای عقلی معتقد است اما ميگويد : " عقل در مسيری حرکت ميکند و دين در مسيری ديگر ، اگر عقل درست حرکت کند و دچار اشتباه و سفسطه نشود هيچگاه نظری مخالف دين نميدهد " از اين سخن ميتوان نتيجه گرفت که تفکر در آيات الهی بسيار زيبا و خوب است اما مشروط به اينکه در صورت اشتباه و تناقض با احکام دين جلوی آنرا بگيريم .

پس بايد بنا به سفارش قرآن در آيات الهی تعقل کرد اما بدون افراط ، گروهی بنام معتزله در تفکر در آيات افراط کردند و اين باعث شد که کار آنها به جايی برسد که تمتمی احکامی را که عقل آنها توانايی درک آنرا نداشت انکار کردند ، و منکر اصولی چون وحی ، وجود فرشتگان و ... شدند . ما امروز آنها را عقل زده ميناميم بی توجهی به اينکه گاهی خود دچار عقل پرستی ميشويم که بمراتب بدتر از عقل زدگی است .

+ نوشته شده در چهارشنبه هفتم فروردین 1387ساعت 14:0 توسط مهراد زماني نيه |

سپندار مذگان

وقتي به شروع و چگونگي وقوعش فکر مي کنم، بنظرم همه چيز گيج و پيچيده مي آيد! اما ظاهرا اين گيجي چندان هم عجيب ودور از انتظار نيست،چون عبارت "ضربه فرهنگي" را چنين تعريف کرده اند: "تغييراتي در فرهنگ که موجب به وجود آمدن گيجي، سردرگمي و هيجان مي شود